ਗੈਰਹਾਜ਼ਰ ਰਿਸ਼ਤਾ

ਡਾ. ਸ਼ਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਦੀਪਤੀ

ਮਨਜੀਤ ਨੇ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਇਆ।

ਵੈਸੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਤੁਰੀ, ਇਹੀ ਸੋਚੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਕਰਨ ਜਾਵੇ ਕਿ ਨਾ। ਸੁਖਪਾਲ ਨੇ ਬੂਹਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ‘ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ’ ਬੁਲਾਈ।

“ਭੈਣ ਜੀ ਹੈਗੇ ਨੇ?” ਮਨਜੀਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤਕ ਗਏ ਨੇ। ਤੁਸੀਂ ਲੰਘ ਆਉ।”

ਮਨਜੀਤ ਅੰਦਰ ਆ ਗਈ। ਡਰਾਇੰਗ ਰੂਮ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਮਗਰੋਂ ਸੁਖਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।

“ਭੈਣ ਜੀ ਨੇ ਕਦੋਂ ਕੁ ਆਉਣੈ?” ਮਨਜੀਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਦਰਅਸਲ ਮਨਜੀਤ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਲੋਨੀ ਵਿਚ ਆਏ ਪੰਜ-ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਹੋਏ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਆਈ ਸੀ।

“ਦਸ-ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਵਿਚ ਹੀ ਆ ਜਾਣ ਭਾਵੇਂ। ਤੁਸੀਂ…ਕੋਈ ਖਾਸ ਕੰਮ…।” ਸੁਖਪਾਲ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।

“ਉਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਵੀਰ ਜੀ। ਦਰਅਸਲ ਮੈਂ ਵੀ ਸ਼ਸ਼ੋਪੰਜ ਵਿਚ ਸੀ…” ਫਿਰ ਜ਼ਰਾ ਰੁਕ ਕੇ, “ਚਲੋ, ਇਕ ਹੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਗਿਆਰਾਂ ਕੁ ਵਜੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਬੈਂਕ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਮਾਲ ਰੋਡ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹਾਂ ਨਾ, ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ।”

“ਹਾਂ ਜੀ, ਹਾਂ ਜੀ।” ਸੁਖਪਾਲ ਨੇ ਹਾਮੀ ਭਰੀ।

“ਉੱਥੇ ਚੌਰਾਹੇ ’ਤੇ, ਆਪਣਾ ਇਹ ਬੇਟਾ ਹੈ ਨਾ, ਕੀ ਨਾਂ ਹੈ ਉਸ ਦਾ…”

“ਸੋਨੂ।”

“ਹਾਂ, ਸੋਨੂ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਕਰ  ਰਹੇ ਸੀ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਮਾਂ-ਪਿਓ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ।” ਮਨਜੀਤ ਨੇ ਠਰਮ੍ਹੇ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ।

ਸੁਖਪਾਲ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਵਾਰੀ ਨਪੀੜਿਆ ਗਿਆ। ਸੋਨੂੰ…ਮਾਲ ਰੋਡ ’ਤੇ…ਭੈੜੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ…ਸੱਚਿਓਂ…ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਏ ਕੋਈ ਖਾਸ ਸਮਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵੇਲੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦੇ ਭੋਗ ’ਤੇ ਗਏ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ ਕਦੇ ਮਿਲਣਾ-ਮਿਲਾਉਣਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਸ ਗਲੀ ਵਿਚ—ਹੈਲੇ, ਸਸਰੀ ਕਾਲ। ਅੱਠ-ਦਸ ਘਰ ਪਰਾਂ ਘਰ। ਕਿੱਥੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਭ ਨਾਲ। ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਵੈਸੇ ਹੀ ਆਦਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੀ। ਉਹ ਮਾੜਾ ਜਿਹਾ ਸੰਭਲਿਆ।

 “ਦੇਖੋ ਭੈਣ ਜੀ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਬੇਟੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਚ ਭੁਲੇਖਾ ਪਿਐ। ਸਾਡਾ ਬੇਟਾ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਊ ਹੈ।” ਫਿਰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਰੁਕ ਕੇ, ਕੁਝ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ, “ਦੇਖੋ! ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਨੁਕਸ ਕੱਢਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭੋ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੈ।”

ਮਨਜੀਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਆਸ ਸੀ।

“ਚਲੋ ਖੈਰ! ਮੁਆਫ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।” ਮਨਜੀਤ ਨੇ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਪਰ ਵੀਰ ਜੀ ਆਪਾਂ ਪੇਂਡੂ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਬੰਦੇ ਹਾਂ। ਆਪਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਵਿਚ ਏਧਰੋਂ-ਉਧਰੋਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਖਾਤਰ ਹੀ ਆਏ ਬੈਠੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੜੋਸੀ ਦੇ ਨਾਤੇ ਕਹਿ ਲਵੋ, ਜਿਵੇਂ ਮਰਜ਼ੀ ਸਮਝ ਲਵੋ,” ਤੇ ਫਿਰ ਜਾਣ ਲਈ ਸੋਫੇ ਤੋਂ ਉਠਦਿਆਂ ਬੋਲੀ, “ਪਰ ਵੀਰ ਜੀ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਮੇਰਾ ਭਤੀਜਾ ਹੁੰਦਾ ਨਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਕੰਨੋਂ ਫੜ ਕੇ ਘਰ ਲੈ ਆਉਣਾ ਸੀ।”

                                          -0-

ਵਰਦੀ ਦੇ ਦਾਗ਼

ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ

ਰੰਗਪੁਰ ਵਿਚਲੀ ਦਿਲਾਵਰ ਖਾਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿਕਦੀ-ਵਿਕਦੀ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਠੇਕੇਦਾਰ ਹੱਥ ਲੱਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹ 1947 ਦੇ ਹਲਚਲੇ ਵੇਲੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਫ਼ਸਾਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਠੇਕੇਦਾਰ ਦੇ ਭਰਾ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਨੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲਿਆ। ਰੰਗਪੁਰ ਦੇ ਥਾਣੇਦਾਰ ਅਲਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਂਠ-ਗਾਂਠ ਵੀ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਹਰਨੋਲੀ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਤਕ ਵੀ ਰਸਾਈ ਹੋ ਗਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਬੇਲਾਇਸੰਸੇ ਹਥਿਆਰ ਹਵੇਲੀ ਅੰਦਰ ਜਮਾ ਕਰ ਲਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਭਿਣਕ ਪਾ ਕੇ ਫ਼ਸਾਦੀਆਂ ਇਕ ਦਿਨ ਹਵੇਲੀ ਆਣ ਘੇਰੀ। ਦੋ-ਤਿੰਨ ਪਿੰਡਾ ਵਿਚ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਕੇ ਆਏ ਲਾਚੜੇ ਬਲਵਈ ਲਲਕਾਰਨ ਲੱਗੇ—

“ਨਿਕਲੋ ਓਏ ਕਾਫ਼ਰੋ ਬਾਹਰ। ਸਾਡੇ ਖਾਨ ਸਾਹਬ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਛੱਡੋ।”

ਅੰਦਰੋਂ ‘ਜੋ ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ’ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਗੂੰਜਿਆ ਤੇ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ, “ਓਏ ਤੁਰਕੋ, ਭੱਜ ਵੰਝੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫੂਕ ਦਿਆਂਗੇ, ਫੂਕ।”

ਤਣਾਉ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪਾ ਕੇ, ਅਲਾਹ ਬਖ਼ਸ਼ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਸਣੇ ਆ ਢੁੱਕਾ। ਉਸ ਨੇ ਘੇਰਾ ਘੱਤੀ ਹਜ਼ੂਮ ਅੱਗੇ ਲੱਗੇ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਪਛਾਣ ਲਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਵਾਛਾਂ ਖਿੜ ਗਈਆਂ। ਉਸਨੇ ਹਵੇਲੀ ਅੰਦਰਲੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾੜਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਹੁਕਮ ਹਨ। ਅਮਨ-ਚੈਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੈ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਜਮਾਂ ਕਰਵਾ ਦਿਉ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਖੇਗਾ।”

ਅੰਦਰ ਸਲਾਹਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲਿਆ, “ਥਾਣੇਦਾਰ ਸਾਹਬ! ਪਹਿਲਾਂ ਘੇਰਾ ਚੁਕਾਉ।”

“ਪਹਿਲਾਂ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟੋ।”

ਗੱਲ ਫਸ ਗਈ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਗੱਲ ਮਿਲਟਰੀ ਤਕ ਚਲੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਕੀਮ ਧਰੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਨੂੰ ਦੋਸਤੀ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਪਾਇਆ, ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ, ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਜ਼ਾਮਨੀ ਲਈ, ਪਰ ਅੰਦਰ ਘਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਨਾ ਬੱਝਾ।

ਥਾਣੇਦਾਰ ਫਿਰ ਗਰਜਿਆ, “ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਕਹਿੰਨੈਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜ ਬੁਲਾਕੇ ਸਾਰੀ ਹਵੇਲੀ ਉਡਾ ਦੂੰ।”

ਅੰਦਰੋਂ ਠੇਕੇਦਾਰ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, “ਮਿਲਟਰੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪ ਸਰਗੋਧਿਉਂ ਸੱਦੀ ਹੋਈ ਹੈ।”

ਅਲਾਹਬਖ਼ਸ਼ ਢਿੱਲਾ ਪੈ ਗਿਆ। ਤਦੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਬਖਸ਼ੇ ਨੇ ਡਾਲੀ ਭੇਜਣੋਂ ਵੀ ਨਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਨਾਬ। ਕਹਿੰਦਾ—ਕਿਹੜੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ, ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਜਾਨਾਂ ਦੀ ਪਈ ਏ।”

“ਅੱਛਾ, ਇਹ ਗੱਲ ਏ। ਹੁਣ ਦੇਖ ਕਿਵੇਂ ਭੰਗ ਦੇ ਭਾੜੇ ਜਾਂਦੈ।” ਉਸ ਦਾਅ ਖੇਡਿਆ। ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਬਾਅਦ ਠੇਕੇਦਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਹਰਖੇ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਟਿੱਬੇ ਓਹਲੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਭੁੱਨ ਦਿੱਤਾ।

                                       -0-

ਭੈੜਾ ਬੰਦਾ

ਪਰੇਮ ਗੋਰਖੀ

ਲਾੜੇ ਵਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਕਾਰ ਦੇ ਮੂਹਰਲੀ ਵੈਨ ਅਚਾਨਕ ਰੁਕ ਗਈ। ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰ ਵਿਚ ਵੈਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵਿੰਗਾ ਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਮਲਦਾ ਹੋਇਆ ਸੜਕੇ ਸੜਕ ਹੋ ਤੁਰਿਆ। ਤਿੰਨ ਚਾਰ ਮੁੰਡੇ ਉਹਦੇ ਮਗਰ ਆਏ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਰੋਕਣ ਲੱਗੇ।

ਹੈਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਟੇਢਾ ਜਿਹਾ ਮੂੰਹ, ਇਕ ਅੱਖ ਵਿੰਗੀ, ਵਿੰਗੇ ਪੇਚ ਮਾਰ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹੀ ਪੱਗ। “ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਿਨਾ ਬਰਾਤ ਸਜਦੀ ਨਹੀ?” ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਆਖਿਆ। ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਨੇ ਮਜ਼ਾਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਬੁਰਾ ਮੰਨ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਅੜੀ ਕਰਨ ਤੇ ਖਿੱਚ ਧੂਹ ਮਗਰੋਂ ਮਸੀਂ ਉਹ ਵੈਨ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਿਆ।

“ਇਹ ਹੈ ਕੌਣ ਮੀਣਾ ਜਿਹਾ?”

“ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਮੂੰਹ ਤੇ ਫਿਰ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਕਪੜੇ।”

“ਬਰਾਤ ਵਿਚ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਨੇ।”

“ਚੁੱਪ ਵੀ ਕਰੋ ਯਾਰ, ਇਹ ਲਾੜੇ ਦਾ ਭਾਣਜਾ ਹੈ।”

ਸਾਰੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਏ।

ਬਹੁਤ ਗਰਮੀ ਸੀ। ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਬਰਾਤ ਵੱਡੀ ਨਹਿਰ ’ਤੇ ਰੁਕ ਗਈ।

ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਧਰ ਉਧਰ ਖਿਸਕ ਗਏ। ਤੀਵੀਆਂ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਨਹਿਰ ਕੰਢੇ ਜਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅਠਖੇਲੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।

ਅਚਾਨਕ ਹਾਲ ਪਾਹਰਿਆਂ ਉੱਚੀ ਹੋਈ। ਬਰਾਤ ਨਾਲ ਆਈ ਲਾੜੇ ਦੀ ਵਲੈਤਣ ਮਾਸੀ ਦਾ ਅੱਠ ਤੋਲੇ ਦਾ ਹੀਰਿਆਂ ਜੜਿਆ ਹਾਰ ਨਹਿਰ ’ਚ ਜਾ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਕੀ ਹੋਵੇ। ਵੀਹ ਪੱਚੀ ਬੰਦੇ ਖੜੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਲੈਤਣ ਮਾਸੀ ਬੁੱਕ ਬੁੱਕ ਹੰਝੂ ਕੇਰ ਰਹੀ ਸੀ। “ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹਾਰ ਐ…” ਉਹ ਦੁਹਾਈ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ।

ਅਚਾਨਕ ਵੈਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਉਹ ‘ਭੈੜਾ ਬੰਦਾ’ ਵਲੈਤਣ ਮਾਸੀ ਕੋਲ ਰੁਕਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਸਣੇ ਕਪੜਿਆਂ ਉਹਨੇ ਨਹਿਰ ਵਿਚ ਛਾਲ ਕੱਢ ਮਾਰੀ

ਇਕ ਚੁੱਭੀ, ਦੂਜੀ ਚੁੱਭੀ। ਤੇ ਉਹ ਬੰਦਾ ਗੁੰਮ-ਗੁਆਚ ਗਿਆ। ਨਹਿਰ ਡੂੰਘੀ ਵੀ ਕਿੰਨੀ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ।

“ਸਾਲਾ ਪਾਗਲ, ਸ਼ੁਦਾਈ। ਬੇਵਕੂਫ ਨੇ ਨਾ ਪੁੱਛਿਆ, ਨਾ ਦੱਸਿਆ, ਛਾਲ ਆ ਮਾਰੀ।”

“ਬਸ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੁਣ, ਗਲੀ ਲਾਸ਼ ਵੀ ਕਿਤੇ ਦੂਰ…।”

ਪਰ ਅਚਾਨਕ ਉਹਦਾ ਸਿਰ ਦਿਸਿਆ। ਕੇਸ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਲੋਕ ਕੰਢੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਦੌੜੇ। ਉਹਨੇ ਪਾਣੀ ’ਚੋਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਹਦੇ ਵਿਚ ਹਾਰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਪਾਣੀ ’ਚ ਹੀ ਵਹਿ ਗਿਆ, ਬੁਲਬੁਲੇ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ।

                                        -0-

ਮੋਹ ਦੀ ਮੌਤ

ਜਸਪਾਲ ਮਾਨਖੇੜਾ

“ਲੈ ਕਰਨੈਲ ਸਿਆਂ, ਬੋਲ ਵਾਖਰੂ।” ਨੈਬ ਨੇ ਦੇਸੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਬੋਤਲ ਆਪਣੇ ਭਣੋਈਏ ਕਰਨੈਲ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਧਰੀ। ਕਰਨੈਲ ਘੁੱਗੀਆਂ ਵਾਲੀ ਚਿੱਟੀ ਚਾਦਰ ’ਤੇ ‘ਸੂਤ’ ਹੋ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ।

ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਦੇ ‘ਭੋਗ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਨੈਲ ਅੱਜ ਪਹਿਲੀਵਾਰ ਸਹੁਰੇ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਸੀ। ਨੈਬ ਦੇ ਕਈ ਸੁਨੇਹੇ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਬਹੁੜਿਆ ਸੀ।

ਅੱਜ ਵੀ ਨੈਬ ਭੈਣ ਭਣੋਈਏ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਉਡੀਕਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਭੈਣ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦਿਵਾਏ ਜਾ ਸਕਣ। ਪਰ ਗੇਲੋ ਦੀ ਗ਼ੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਕਾਰਨ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਇੰਤਕਾਲ ਦੋਵਾਂ ਭੈਣ ਭਰਾਵਾਂ—ਨੈਬ ਤੇ ਗੇਲੋ ਦੇ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸਦਾ ਨੈਬ ਨੂੰ ਬਾਪ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਨੈਬ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੈਣ ਭਣੋਈਆ ਘਰ ਆਏ ਬੈਠੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਟੂਲ ’ਤੇ ਰੱਖੇ ਟੇਬਲ-ਫੈਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਗ ਛੇੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਸੋਚ ’ਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਗਲਾਸ ਭਰ ਭਰ ਪੀਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।

“ਦੇਖ ਨੈਬਿਆ, ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਵਰਤਣ ਲਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ…ਨਿੱਕੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਟੁੱਟਣੀ ਨਹੀ ਚਾਹੀਦੀ।” ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਕਰਨੈਲ ਨੇ ਚੁੱਪ ਤੋੜੀ।

“ਆਹੋ…ਤੇਰੀ ਗੱਲ ਠੀਕ ਐ ਸਰਦਾਰਾ…” ਨੈਬ ਨੇ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ। ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਧੜਕੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

“ਨੈਬ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੁੰਨਾ ਖਰੀ…ਜੇ ਮੈਂ ਬੈਅ, ਗਹਿਣੇ ਵੀ ਦੇਣੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪਹਿਲ ਤੇਰੀ…ਓਨਾ ਚਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਠੇਕਾ ਦੇਈ ਚੱਲ…”

ਝਰਨਾਟ ਨੈਬ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹ ਤੁਰੀ। ਉਸ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦਾ ਬਦਲਿਆ ਰੰਗ ਵੀ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੀ ਕੁੜੀ ਵਿਆਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਦਾ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਿਫ਼ ਲਿਫ਼ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਰਨੈਲ ਨੂੰ ਕਾਕਾ-ਕਾਕਾ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਲਾਲਚ ਮੋਹ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਗਿਆ।

“ਚੰਗਾ ਸਰਦਾਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਰਤੀ…ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਨੀ ਪੈਣੀ ਐ।” ਕਹਿੰਦੇ ਨੈਬ ਦਾ ਹਾਉਕਾ ਨਿਕਲ ਗਿਆ।

ਰੋਟੀ ਖਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਜੇ ਮੱਲ ਲਏ। ਨੈਬ ਦੀ ਨੀਂਦ ਖੰਭ ਲਾ ਕੇ ਉੱਡ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਪਿਆ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਕ ਗੱਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ’ਚ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਪਾਸਾ ਬਦਲਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਲੈ ਭਾਗਵਾਨੇ, ਬੁੜ੍ਹਾ ਸੋਡਾ ਵੀ ਮਰਨ ਆਲੈ…ਕੀ ਕਰੀਏ, ਇਹ ਘਾਟਾ ਤਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਈ ਪਊ।”

                                      -0-