ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ

ਪ੍ਰਿੰ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀਪਕ

“ਤੁਸੀਂ? ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਸਾਹਬ? ਧੰਨ ਭਾਗ। ਆਓ ਲੰਘ ਆਓ। ਓਏ ਛੋਟੇ! ਕੁਰਸੀ ਸਾਫ ਕਰ ਕੇ ਲਿਆ, ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ।…ਹੁਣ ਦੱਸੋ ਕੀ ਲਵੋਗੇ? ਠੰਡਾ ਜਾਂ ਗਰਮ?”ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਹੈੱਡ ਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ।
“ਮਿਹਰਬਾਨੀ। ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।” ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ, “ਇੱਧਰੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੋਚਿਆ, ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਜਾਵਾਂ। ਕੀ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਐ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਦਾ?”
“ਤੁਹਾਡੀ ਦਇਆ ਐ ਜੀ। ਐਤਕੀਂ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਛ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਾਪਣਾ ਤਾਂ ਇੱਕ ਜੂਆ ਐ, ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਸਾਹਬ। ਉਂਜ ਇਸ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਪਾਸਾ ਸਿੱਧਾ ਪੈਂਦਾ ਈ ਜਾਪਦੈ। ਚੰਗੇ ਆਥਰ ਵੀ ਤਾਂ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਈ ਮਿਲਦੇ ਐ। ਐਤਕਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਨੇ। ਇਹ ਚਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੁੱਗਲ ਜਲੰਧਰੀ ਪਾਸੋਂ ਲਿਖਵਾਈਆਂ ਨੇ। ਆਥਰ ਨੇ ਬਡ਼ੀ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਐ। ਛਾਪਣ ਲੱਗਿਆਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ।” ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਨੇ ਰੌਂਅ ਵਿਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਬੋਲਿਆ, “ਆਫਸੈੱਟ ’ਤੇ ਛਪੇ ਚਾਰ-ਰੰਗੇ ਚਿੱਤਰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਠਕ ਦੀ ਭੁੱਖ ਲਹਿ ਜਾਂਦੀ ਐ। ਇਸ ਸਿਨਮੇ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਤਸਵੀਰਾਂ ਬੋਲਦੀਆਂ’ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਐ। ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਕਾਪੀਆਂ ਵੀ ਗੌਰਮਿੰਟ ਨੇ ਖਰੀਦੀਆਂ ਨੇ। ‘ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ’ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਲਈ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਰੀਡਰ ਲਾ ਦਿੱਤੈ। ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖੋ। ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਖੁਸ਼ਕ ਮੈਟਰ ਰੋਜ਼ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ ਏਨਾ ਮਨੋਰੰਜਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਝੱਟ ਬੈਠ ਜਾਂਦੈ। ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਤਾਂ ਵੇਖੋ।”
“ਸਚਮੁੱਚ! ਕਿਤਾਬਾਂ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤਾਂ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਨਗੀਆਂ। ਕੀਮਤ ਵੀ ਵਾਜਬ ਐ, ਪੰਦਰਾਂ ਰੁਪਏ।” ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਾਰੀਫ ਕੀਤੀ।
“ਛੱਡੋ, ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਸਾਹਬ! ਪੈਪਸੀ ਲਵੋਗੇ ਕਿ ਚਾਹ?…ਗਰਮੀ ਬਡ਼ੀ ਐ। ਪੈਪਸੀ ਚੱਲੇਗੀ?”
“ਓਏ ਛੋਟੇ, ਭੱਜ ਕੇ ਜਾ ਤੇ ਅਮੀ ਚੰਦ ਪਾਸੋਂ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਠੰਡੀ ਪੈਪਸੀ ਲੈ ਆ…ਹਾਂ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਸਾਹਬ, ਤੁਸੀਂ ਆਰਡਰ ਕਦੋਂ ਭੇਜ ਰਹੇ ਹੋ?”
“ਕਾਹਦਾ ਆਰਡਰ?”
“ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਦੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ?”
“ਪਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਜੀ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਹਫਤੇ ਰਿਟਾਇਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।”
‘ਰਿਟਾਇਰ’ ਲਫਜ਼ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਫਡ਼ੀ ਠੰਡੀ ਬੋਤਲ ਉਸਨੂੰ ਗਰਮ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪਈ।

-0-

ਪਹੁੰਚਿਆ ਫਕੀਰ

ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਪੀ.ਸੀ ਐਸ.)

ਇਕ ਕਮਰਾ ਕਹਿ ਲਓ ਜਾਂ ਨਿੱਕਾ ਘਰ।

ਉੱਥੇ ਹੀ ਸੱਸ-ਸਹੁਰਾ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਡੀ ਨਣਦ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿੱਕਾ ਦਿਓਰ। ਤੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੰਜੀਆਂ।

ਬਹੂ ਨੂੰ ਦੰਦਲਾਂ ਪੈਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰੇ। ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਮੁਡ਼ ਜਾਇਆ ਕਰਨ। ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲਾ ਫਿਰ ਜਾਇਆ ਕਰੇ। ਹਕੀਮਾਂ ਦੀਆਂ ਦਵਾ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵੀ ਲੁਆਏ, ਪਰ ਮੋਡ਼ ਕੋਈ ਨਾ।

ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਕ ਫਕੀਰ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਈ। ਸੱਤ ਮੀਲ ਤੇ ਉਹਦਾ ਡੇਰਾ। ਪਤੀ ਨੇ ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਹੈਂਡਲ ਉੱਤੇ ਉਹਨੂੰ ਬਠਾਇਆ ਤੇ ਪੈਡਲਾਂ ਨੂੰ ਦਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਬਾਗ ਆਇਆ। ਹੈਂਡਲ ਚੁਭਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਲਾ ਕੇ ਪਤਨੀ ਉਤਰ ਗਈ। ਦੋਨੋਂ ਬੈਠ ਗਏ। ਰੱਜ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਫੇਰ ਰੂਹਾਂ ਇਕ-ਮਿਕ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਕੋਈ ਰੋਕਣ ਟੋਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੋ ਮਨ ਆਇਆ ਕੀਤਾ।

“ਅੱਜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਫੁਲ ਹੋ ਗਈ ਆਂ ਬਾਬਾ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਗ ਈ ਕੋਈ ਨ੍ਹੀਂ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ।” ਡੇਰੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਉਸ ਆਖਿਆ।

“ਤਾਂ ਹਰ ਬੁੱਧਵਾਰ ਬੀਸ ਚੌਂਕੀਆਂ ਭਰੋ ਬੇਟੀ। ਦੁਆ-ਦਾਰੂ ਦੀ ਲੋਡ਼ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਰਾਜ ਭਲੀ ਕਰੇਗਾ।”

-0-

ਮਜ਼ਬੂਰੀ

-->

ਬਲਬੀਰ ਪਰਵਾਨਾ

ਸਰਦਾਰ ਲਸ਼ਕਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਉਂ ਹੀ ਸਕੂਟਰ ਫਾਰਮ ਨੂੰ ਮੋੜਿਆ ਤਾਂ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਡੀ ਕਰਦੇ ਚੁੰਨੂੰ ਤੇ ਗਾਮੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਆਸਵੰਦ ਜਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਸਕੂਟਰ ਖੜਾ ਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਆਉਂਦਿਆਂ ਤਕ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਹਿਰਾਸੇ ਗਏ।

“ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਯਾਰ ਹੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਈ।” ਗਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ।

“ਤੇ ਤੇਰਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਸੀ, ਸਰਦਾਰ ਸਾਡੀ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਆ ਰਿਹਾ…।”

“ਸਵੇਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਜੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਲੌਢਾ ਵੇਲਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ…ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਇਹ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਕੁੱਤੇ ਜਿੰਨੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ…”

ਤਦ ਤਾਈਂ ਸਰਦਾਰ ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹਨੂ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੱਕ ਉਹ ਚੁੱਪ ਜਹੇ ਕਰ ਗਏ। ਇਕ ਸਰਸਰੀ ਜਿਹੀ ਨਜ਼ਰ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਮਾਰ ਸਰਦਾਰ ਅਗਾਂਹ ਡੇਰੀ ਫਾਰਮ ਵੱਲ ਲੰਘ ਗਿਆ ਤਾਂ ਦਸਾਂ ਕੁ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਗਾਮੀ ਨੇ ਹਰਾਸਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਮੇਰਾ ਬਾਪੂ ਨਾ ਮਰਦਾ, ਮੈਂ ਕਾਹਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਗਣਾ ਸੀ!”

“ਅਸੀਂ ਵੀ ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਰੁਪਏ ਨਾ ਲਏ ਹੁੰਦੇ…।”

-0-

ਵਧਾਈ

ਜਗਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕਿਵੀ

ਚਿਲਮਣ ਨਾਂ ਦੇ ਖੁਸਰੇ ਨੇ ਜਦੋਂ ਨਿੱਕੇ ਬਾਲ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੋਰੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵਿਹਡ਼ੇ ਵਿਚ ਗੇਡ਼ਾ ਲਾਇਆ ਤਾਂ ਬਾਲਕ ਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਤੁਰੇ। ਉਹ ਫੁੱਟਫੁੱਟ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗੀ। ਕਈ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਟਪਟਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਾ।

“ਇਹ ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਦਿਹਾਡ਼ਾ! ਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।”

“ਐਸੇ ਮੌਕੇ ਤਾਂ ਬਦਸ਼ਗਨਾ ਹੁੰਦੈ ਕੁਡ਼ੇ!” ਇਕ ਔਰਤ ਨੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ।

“ਕਰਮਾਂ ਵਾਲਾ ਦਿਨ ਐ। ਖੁਸਰੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰੇ ਥੋਡ਼੍ਹੇ ਨੱਚਦੇ ਫਿਰਦੇ ਐ।” ਇਕ ਹੋਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ।

ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਖਾਸ ਮੈਂਬਰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਗਿੰਦਰੋ ਦਾ ਦਿਲ ਕਿਉਂ ਭਰ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਬੱਚਾ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਤੌਖਲਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਚਿਲਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ।

ਚਿਲਮਣ…ਖੁਸਰਾ।…ਹਾਂ ਖੁਸਰਾ। ਪਰ ਉਹ ਤਾਂ ਮਾਹਲਾ ਸੀ। ਮਾਹਲਾ, ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੁੱਤਰ। ਚਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਉਸ ਕੋਲ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਪਲੇਠੇ ਪੁੱਤ ਵਾਲਾ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਤੇ ਗੱਲ ਖੁਸਰਿਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਹਲੇ ਨੂੰ ਲੈ ਗਏ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਦ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਮਾਹਲਾ ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਘਰੇ ਵਧਾਈ ਲੈਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਹਲੇ ਤੋਂ ਚਿਲਮਣ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਧਾਈ ਮੰਗਦੇ ਦੇਖ, ਉਸ ਦੇ ਸਬਰ ਦਾ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ।

-0-

ਇਕ ਗਦਰ ਹੋਰ

ਜਗਦੀਸ਼ ਰਾਏ ਕੁਲਰੀਆਂ

ਉੱਚੀ ਹਵੇਲੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕੁਡ਼ੀ ਦੇ ਇਕ ਗਰੀਬ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਭੱਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਕੁਡ਼ੀ ਦੇ ਇਸ ਕਦਮ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਦਿਲਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਮੂੰਹ ਦਿਖਾਉਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡਿਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ ਨੂੰ ਲੋਡ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਘਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਿਆ।

“ਕਿੱਥੇ ਐ ਉਹ ਭੈਣ ਦਾ…ਬਚਨੀਏ, ਸਿੱਧੀ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸ ਕਿ ਤੇਰਾ ਮੁੰਡਾ ਮੇਰੀ ਕੁਡ਼ੀ ਨੂੰ ਕਿੱਧਰ ਲੈ ਗਿਆ?…ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਾਲੇ ਦੇ ਸੀਰਮੇ ਪੀ ਜੂੰ…ਇਕ ਵੇਰਾਂ ਮੇਰੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਆਜੇ…ਸਾਰੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਕੇਰਾਂ ਈ ਵਿਚ ਦੀ ਕੱਢ ਦੂੰ…” ਇੱਕੋ ਸਾਹੇ ਸਰਦਾਰ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਕਹਿ ਗਿਆ।

“ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ… ਕਿੱਧਰ ਗਿਐ… ਉਹ…।”

“ਚੁੱਪ ਕਰ ਬਾਹਲੀ ਚਬਰ-ਚਬਰ ਨਾ ਕਰ…ਜੇ ਦੋ ਅੱਖਰ ਪਡ਼੍ਹ ਗਿਐ ਤਾਂ ਕੀ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਟਾਕੀਆਂ ਲਾਉਣੀਆਂ ਨੇ…ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਨੀ ਦੇਖਦੇ…ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਇਐ।”

“…ਜਾਣਦੀ ਐਂ…ਜਾਣਦੀ ਐਂ, ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਇੱਜਤ ਨੂੰ…ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਹੁਣ ਸੇਕ ਲਗਦੈ…ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗੋਹਾ-ਕੂਡ਼ਾ ਕਰਨ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਕਿਵੇਂ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਸਬਾਤ ’ਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੈਂ…ਮੈਂ ਪਤਾ ਨੀ ਉਦੋਂ ਕੀ ਸੋਚ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਸਾਂ…ਪਰ ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਕੰਨ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣ ਲੈ…ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਅੱਜ ਈ ਕਚਹਿਰੀ ’ਚੋਂ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਕੇ ਮੁਡ਼ੂ…ਕਰ ਲੀਂ ਜੋ ਤੇਥੋਂ ਹੁੰਦੈ…ਮੈਂ ਵੀ ਦੇਖਦੀ ਐਂ ਜ਼ੋਰ, ਤੇਰਾ ਵੱਡੇ ਸਰਦਾਰ ਦਾ।”

ਬਚਨੀ ਸ਼ੀਂਹਣੀ ਬਣੀ ਖਲੋਤੀ ਸੀ।

-0-

ਬੇਬਸੀ

ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬਰੇਟਾ


ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਸਵੇਰੇ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਅਖਬਾਰ ਦੇ ਪੰਨੇ ਪਲਟਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਬੀਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਜੁਡ਼ਿਆ। ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਬੇਚੈਨੀ ਵਿਚ ਜੀ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਦੋ ਪੁੱਤ ਪਾਲੇ-ਪੋਸੇ, ਪੈਰਾਂ ਸਿਰ ਕੀਤੇ। ਵੱਡੇ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੈੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਮਕਾਨ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸਭ ਨਿੱਕ-ਸੁੱਕ ਵੇਚਣੇ ਪਏ। ਉਹ ਬਸ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਖੈਰ, ਉਹਦੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਏਥੇ ਵਾਲਾ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦੈ। ਚੰਗਾ ਦੋਨੋਂ ਜੀਅ ਨੌਕਰੀ ਲੱਗੇ ਐ। ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ।”
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਕੁਝ ਉਹ ਬੁਡ਼ਬੁਡ਼ਾਈ ਗਿਆ।
“ਆਹ ਨੂੰਹ ਦਾ ਹਾਲ ਦੇਖ ਲੋ, ਜਦੋਂ ਲੋਡ਼ ਸੀ ਤਾਂ ਬਾਪੂ ਜੀ ਆਹ ਕਰ ਦਿਓ, ਓਹ ਵੀ ਕਰ ਦਿਓ। ਹੁਣ ਮੁੰਨੇ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਲਿਆਓ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਦਫਤਰ ਚੱਲੀ ਆਂ, ਜਰਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਓ। ਆਪ ਔਖੇ ਹੋ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ ਰਹਿਦਾ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ ਸਮਝਦਾ।
ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਡ਼੍ਹਨ ਲੱਗਣ ’ਚ ਹਾਲੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਬਾਕੀ ਸਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦੋਨਾਂ ਜੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਬਦਲੀ ਲਈ ਓਹਡ਼ ਪੋਹਡ਼ ਵੱਢ ਦਿੱਤੇ। ਅਖੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਗੇ ਸਕੂਲ ’ਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਚੰਗਾ ਬਣੂ।
ਮੈਂ ਬਥੇਰਾ ਕਿਹਾ, ‘ਭਾਈ ਕਾਕਾ, ਤੂੰ ਵੀ ਏਥੇ ਪਡ਼੍ਹ ਕੇ ਨੌਕਰੀ ਲੱਗਿਐਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਐ ਏਥੇ।’
ਅਖੇ, ਨਹੀਂ ਬਾਪੂ ਜੀ, ਸਾਡੇ ਵੇਲੇ ਗੱਲ ਹੋਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਜ਼ਮਾਨਾ ਬਦਲ ਗਿਐ।
ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਕੀ ਹੋ ਗਈ, ਮੇਰੀ ਤਾਂ ਕੰਬਖਤੀ ਆ ਗਈ। ਦਫਤਰੋਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਨੂੰਹ ਨੇ ਫਰਮਾਨ ਸੁਣਾਇਆ, “ਬਾਪੂ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੇ ਜਾਣੈ। ਉੱਥੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦੈ। ਇਸ ਮਕਾਨ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਥੋਡੇ ਕੱਲਿਆਂ ਲਈ ਦੇਣਾ ਕੋਈ ਸਿਆਣਪ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਭਲਾ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ…ਆਹ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ’ਚ…।’
‘ਬਸ ਭਈ ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਠੀਕ ਐ, ਮੈਂ ਕੱਲ੍ਹ ਈ ਚਲਿਆ ਜਾਊਂ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਜੀ ਰਹੋ, ਮੇਰਾ ਕੀ ਐ।’…”
“ਬਾਬਾ ਜੀ, ਕੀਹਨੂੰ ਰਾਜੀ ਰੱਖ ਰਹੇ ਓਂ, ਚਾਹ ਪੀ ਲੋ।” ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਲਾਂਗਰੀ ਦੇ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸਾਰ ਉਹਦੀ ਬਿਰਤੀ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀ।
“ਨਹੀਂ-ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ।” ਆਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਚੁੱਕਿਆ।
ਹੁਣ ਉਹ ਨਵੀਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀ ਦੀ ਅਖੌਤੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸੋਚ ਦਾ ਸਤਾਇਆ ਬੇਬਸੀ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਵਹਿਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ।

-0-

ਜਾਗ

ਅਸ਼ਵਨੀ ਖੁਡਾਲ

ਦੋ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਡੰਗਰਾਂ ਦਾ ਗੋਹਾ-ਕੂਡ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀਤੋ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਹੀਂ ਆਈ ਸੀ। ਹਵੇਲੀ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਕਾਫੀ ਔਖੀ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ, “ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਜੀਤੋ ਦੇ ਬਾਪੂ, ਤੂੰ ਈ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਕਰਿਆ…ਏਸ ਜਾਤ ਨੇ ਵੀ ਹੱਦ ਈ ਕਰਤੀ…।”
ਉਹਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜਦੋਂ ਕੈਲੇ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਸੀਤੋ ਘਰ ਹੀ ਸੀ।
“ਕਿਉਂ ਬਈ ਕੈਲਿਆ! ਸੀਤੋ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਈ…?”
“ਕੰਮ ’ਤੇ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰਾ ਹੁਣ ਕੋਈ ਹਸਾਬ ਕਰਕੇ ਈ ਆਊ…।” ਅੱਗੋਂ ਕੈਲੇ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ ਤਲਖੀ ਸੀ।
“ਹਿਸਾਬ ਕਾਹਦਾ ਓਏ? ਅਜੇ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀ ਰਕਮ ਦਾ ਵਿਆਜ ਈ ਨੀ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।”
“ਲੈ, ਅਜੇ ਵਿਆਜ ਈ ਰਹਿ ਗਿਆ…ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੋਗੇ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਆਜ ’ਚ ਗੋਹਾ-ਕੂਡ਼ਾ ਕਰਦਿਆਂ ਨੂੰ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਜੇ ਮਹਿਨੇ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਕੋਈ ਬੱਝਵੇਂ ਪੈਸੇ ਮਿਲਣਗੇ, ਤਾਂ ਈ ਸੀਤੋ ਕੰਮ ’ਤੇ ਆਊ…।”
“ਅੱਛਾ, ਤਾਂ ਫੇਰ ਲੱਗੇ ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਦਿਖਾਉਣ, ਹਿਸਾਬ ਤਾਂ ਭਾਈ ਪੰਚੈਤ ਈ ਕਰੂ ਫੇਰ।”
“ਪੰਚੈਤ ਵੀ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰਾ ਤੇਰੀ ਓਈ ਐ…ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਹਡ਼ਾ ਪੰਚੈਤ ਦੇ ਕਰੇ ਹਸਾਬ ਨੀ ਦੇਖੇ…ਜੇ ਐਂ ਈ ਕਰਨੈ ਤਾਂ ਫੇਰ ਮੈਂ ਵੀ ਮਜਦੂਰ ਜੱਥੇਬੰਦੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲੂੰ…।”
“ਬੁਲਾ ਲੀਂ, ਬੁਲਾ ਲੀਂ…ਦੇਖ ਲਾਂਗੇ…।” ਕਹਿੰਦਾ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮੁਡ਼ ਘਰ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਸੋਚਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ–ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਕੰਮੀਂ-ਕਮੀਨਾਂ ਦੇ ਵੀ ਖੰਭ ਲੱਗਗੇ, ਪੁਰਾਣਾ ਹਿਸਾਬ ਹੁਣ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਚੱਲਣਾ।

-0-